Badania genetyczne w niepłodności

Badania genetyczne w niepłodności 2018-04-23T15:07:44+00:00

Badania genetyczne w kierunku predyspozycji do chorób

Informacje zawarte w genach decydują o tym, jak będziemy wyglądać, wpływają na cechy charakteru, upodobania, zdolności. Decydują także czy i w jakim zakresie będziemy posiadać predyspozycje do niektórych chorób lub zaburzeń. Dzięki badaniom genetycznym eksperci mogą dziś odkrywać tajemnice naszego DNA i podpowiadać odpowiednią profilaktykę. Czasem wiedza, którą uzyskują, odnosi się nie tylko do nas samych, ale także do przyszłych pokoleń. Coraz więcej par cierpiących z powodu niepłodności, szuka przyczyny swoich problemów w genach.

Pacjenci bezskutecznie starający się o potomstwo, którzy rozpoczynają specjalistyczne leczenie, mogą zdecydować się na wykonanie badań genetycznych. Są one zalecane w szczególności kobietom po 35 roku życia, parom, które przygotowują się do programu in vitro oraz tym, które doświadczyły nawracających poronień, a także osobom, w których rodzinach wystąpiły nieprawidłowości genetyczne lub urodziły się chore dzieci.

Odpowiednią diagnostykę pomoże zaplanować genetyk kliniczny lub specjalista w zakresie leczenia niepłodności. Po przeprowadzeniu wywiadu i przeanalizowaniu sytuacji pacjenta, określi on, jakie badania warto rozważyć. Mogą one zostać wykonane z krwi lub śliny.

Badania genetyczne ze śliny

Niektóre z badań, dostępne są w formie zestawów wysyłkowych, które można zakupić w Internecie, a pacjent bez wychodzenia z domu może je wykonać samodzielnie. By wykonać badanie, wystarczy oddać próbkę śliny i odesłać materiał do laboratorium. Coraz częściej w Internecie dostępne są zestawy wysyłkowe. Pacjent może zamówić je do domu, samodzielnie pobrać próbkę śliny i odesłać do laboratorium. Warto jednak przed zakupem dokładnie przyjrzeć się laboratorium, które przeprowadza badanie.

Podejmując decyzję, należy zwrócić uwagę na doświadczenie laboratorium oraz stosowane w nim metody. Badania genetyczne są najdynamiczniej rozwijającą się gałęzią diagnostyki medycznej. Metodyki badań stosowane w tej dziedzinie 10 lat temu, dziś zostały już wyparte przez ich kolejne generacje. Im nowsze narzędzie biologii molekularnej jest stosowane, tym lepsza jakość wykonywanych badań. Najwyższą jakość badań genetycznych uzyskuje się, kiedy laboratorium zatrudnia wysoce wyszkoloną kadrę oraz posiada niezależną pracownię biologii molekularnej, wyposażoną w najnowszej generacji sprzęt. W takich warunkach metodyki są na bieżąco aktualizowane, a czas oczekiwania pacjenta na wynik zostaje skrócony do zaledwie kilku dni. – precyzuje dr Sebastian Pukszta, Laboratoria Medyczne INVICTA.

Obecnie metodą uznawaną za najbardziej wiarygodne narzędzie analizy DNA jest sekwencjonowanie następnej generacji (ang. next generation sequencing, NGS).

Niepłodność w genach

Niepłodność o podłożu genetycznym u kobiet i mężczyzn dotyczy ok. 30% par borykających się z trudnościami z poczęciem dziecka.

Istotną przyczyną występowania niepłodności jest profil genetyczny pacjenta. Niekorzystny wariant sekwencji genów związanych z procesami wpływającymi na zdolności reprodukcyjne prowadzi do zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń, a nawet całkowicie uniemożliwia posiadanie potomstwa.

Wykonanie badania genetycznego pozwoli na określenie najczęstszych przyczyn niepłodności, u której źródeł leżą mutacje DNA.

badania genetyczne topgenetics

Kiedy rozważyć wykonanie badań genetycznych zarówno dla kobiet i mężczyzn?

Badanie genetyczne kobiety

W przypadku trudności z zajściem w ciążę i podejrzenia genetycznego podłoża niepłodności, wykonanie badań DNA zaleca się w szczególności kobietom:

  • u których nie stwierdzono dotychczas jednoznacznej przyczyny niepłodności,
  • roniących ciąże lub u których wystąpiło obumarcie płodu,

  • u których stwierdzono typowe lub nietypowe objawy mukowiscydozy,

  • w których rodzinie lub u których partnera zdiagnozowano obecność mutacji w genie CFTR,

  • u których wystąpiły komplikacje w trakcie ciąży (np. przedwczesne odklejanie się łożyska, stany przedrzucawkowe

  • u których dzieci stwierdzono niską masę urodzeniową (IUGR) lub wady cewy nerwowej bądź rozszczep wargi i podniebienia czy wadę serca.

U kobiet, u których doszło do przynajmniej dwóch samoistnych poronień wykonuje się badania w kierunku wykrycia mutacji w genach predysponujących do rozwoju choroby zakrzepowo-zatorowej (zakrzepicy). Powstanie skrzepu w naczyniu łożyskowym może prowadzić do utraty ciąży. Główną przyczyną powstania choroby są zaburzenia krzepliwości krwi. Dzięki badaniom genetycznym możliwe jest sprawdzenie wariantów genów istotnie wpływających na funkcjonowanie układu krzepnięcia krw.

Panel badań genetycznych dla kobiet obejmuje:

badanie genetyczne dla kobiet

Obecność mutacji związana jest ze zwiększonym ryzykiem rozwoju choroby zakrzepowo-zatorowej, występowaniem poronień samoistnych i innych patologii ciąży (obumarcia wewnątrzmaciczne).

Czynnik V jest jednym z białek, które biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Dziedziczona autosomalnie dominująco mutacja czynnika V zwana mutacją Leiden stanowi jedną z najczęstszych genetycznych przyczyn rozwoju chorób zakrzepowo-zatorowych. Mutacja ta jest również przyczyną zwiększonego ryzyka wystąpienia poronień samoistnych jak i innych patologii ciąży (wewnątrzmacicznego obumarcia płodu w III trymestrze ciąży). Wykonanie badania pozwala na oszacowanie ryzyka wystąpienia tego typu problemów.

Wykrycie mutacji pozwala na ustalenie zmian głównie w obrębie układu oddechowego, pokarmowego i rozrodczego. Zmiany w obrębie układu rozrodczego powodują u kobiet wzrost gęstości śluzu szyjki macicy utrudniając w ten sposób migrację plemników; pozytywny wynik badania CFTR u jednego z partnerów jest wskazaniem do wykonania badania u drugiego. Określenie nosicielstwa choroby u pary umożliwia przewidywanie ryzyka urodzenia chorego dziecka.

Obecność detekcji polimorfizmu w genie MTHFR uważa się za czynnik ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych (zakrzepicy, choroby niedokrwiennej serca, miażdżycy, udaru), chorób neurodegeneracyjnych, powikłań towarzyszących ciąży oraz wielu nowotworów. Niekorzystny wariant genu MTHFR jest podstawą zaburzeń metabolicznych homocysteiny prowadzących do powstawania wad u płodu, a nawet poronień. Po diagnozie genetycznej jeszcze przed okresem planowanej ciąży zleca się przyjmowanie witaminy B6 oraz kwasu foliowego oraz kontynuację ich przyjmowania w czasie ciąży dla zminimalizowania szans wystąpienia niepożądanych skutków.

Kup panel

Badanie genetyczne mężczyzny

W przypadku mężczyzn wykonanie badań genetycznych rekomenduje się przede wszystkim pacjentom, u których w badaniu ogólnym nasienia stwierdzono obniżoną ilość plemników (<15mln/ml) oraz podwyższony poziom hormonu FSH w surowicy krwi. Warto je również rozważyć przed planowanym zabiegiem wspomaganego rozrodu. Panel dla panów obejmuje badania:

Panel badań genetycznych dla mężczyzn obejmuje:

badanie genetyczne dla mężczyzn
Celem badania jest identyfikacja mikrodelecji w regionach AZF (ang. azoospermia factor) znajdujących się na długim ramieniu chromosomu Y i ustalenie czy niepłodność męska ma podłoże genetyczne. W rejonie AZF chromosomu Y znajdują się geny kodujące białka biorące udział w procesie spermatogenezy czyli w powstawania plemników. Obecność mikrodelecji może powodować dysfunkcje tych białek i skutkować zaburzeniami płodności mężczyzny. Uznaje się, że około 25% pacjentów doświadczających trudności z zapłodnieniem partnerki posiada mikrodelecje w obrębie rejonów AZF chromosomu Y. Mutacje (delecje) w regionach AZF są przyczyną obniżonych parametrów nasienia czyli tzw. azoospermii lub ciężkiej oligospermii, oznaczającej odpowiednio brak lub bardzo niską liczbę plemników w nasieniu. Zmiany w obrębie genu AZF dziedziczone są w linii męskiej. Wykrycie nosicielstwa mutacji w genie AZF pozwoli ustalić przyczynę obniżonych parametrów nasienia (azoospermia, ciężka oligospermia – brak lub bardzo niska liczba plemników w nasieniu).

Pod uwagę bierze się dwie najczęściej występujące zmiany w populacji polskiej – delF508 i dele 2,3 – które stanowią ok. 60% wszystkich mutacji. Mutacje w genie CFTR są przyczyną rozwoju mukowiscydozy. Gen CFTR jest zlokalizowany na chromosomie 7 i koduje białko błonowe tworzące kanał chlorkowy. Mukowiscydoza jest jedną z najczęstszych chorób genetycznych, dziedziczonych w sposób autosomalny recesywny. W populacji polskiej występuję z częstością 1 na 2500 urodzeń. Szacuje się, że bezobjawowymi nosicielami mutacji w genie CFTR jest w Polsce 1,5 miliona osób. Z tego względu pozytywny wynik badania CFTR u jednego z partnerów jest wskazaniem do wykonania badania u drugiego. Określenie nosicielstwa choroby u par umożliwia przewidywanie ryzyka urodzenia chorego dziecka. Wykrycie nosicielstwa mutacji w genie CFTR pozwala uniknąć najczęściej uwarunkowanej genetycznie choroby – mukowiscydozy u przyszłego potomstwa, umożliwia dokładne zdiagnozowanie niektórych form niepłodności męskiej: obustronnego braku lub niedrożności nasieniowodów, azoospermii obstrukcyjnej – czyli braku plemników w spermie.
Kup panel

Dlaczego warto wykonać podstawowe badania genetyczne przed przystąpieniem do vitro?

Pacjenci przystępujący do procedury in vitro powinni rozważyć wykonanie podstawowego panelu badań genetycznych. Na podstawie uzyskanych wyników można oszacować ewentualne ryzyko przekazania potomstwu choroby lub wystąpienia u niego wady genetycznej, dodatkowo wykrycie nosicielstwa zmiany genetycznej (mutacji) pozwala na szybkie podjęcie działań medycznych i ewentualną modyfikację postępowania w odniesieniu do uzyskanych wyników. Do najczęstszych dodatkowo zalecanych badań genetycznych należą m.in.:

  • Kariotyp (kobieta i mężczyzna): Na ogół pierwszą diagnostyką, jaką proponuje się obojgu parterom jest badanie kariotypu. Kariotyp to zestaw 23 par chromosomów, występujący w komórkach budujących ciało każdego człowieka. Zawiera on kompleksową informacje genetyczną. Badanie kariotypu polega na ocenie i opisie liczby oraz budowy chromosomów u danej osoby. Pozwala ono na wykrycie ewentualnych nieprawidłowości – u zdrowych ludzi przede wszystkim w strukturze chromosomów. Tego typu zaburzenia (tzw. translokacje) zazwyczaj nie dają objawów u dorosłego „nosiciela”, jednak przyczyniać się mogą do wystąpienia wad genetycznych u jego potomstwa. Badanie kariotypu powinno być wykonane u obojga partnerów. Umożliwia ono oszacowanie ewentualnego ryzyka genetycznego u danej pary (zwłaszcza jeśli ma ona pozytywny wywiad genetyczny, doświadczyła poronień lub niepowodzeń rozrodu). Badanie kariotypu wykonuje się raz na całe życie.
  • Badanie Fragmentacji DNA Plemnika (mężczyzna): Badanie wykonywane jest metodą TUNEL, umożliwiającą uzyskanie szczegółowych informacji o analizowanych parametrach. Pozwala ono na szczegółowe zbadanie jakości materiału genetycznego przenoszonego przez plemniki. Uzyskane wyniki umozliwiają prognozowanie skuteczności zapłodnienia, rozwoju ciąży i urodzenia zdrowego dziecka. Standardowa ocena nasienia nie zawsze dostarcza wszystkich koniecznych informacji umożliwiających określenie płodności mężczyzny. Zarodki uzyskane wskutek zapłodnienia komórki jajowej plemnikiem z nieprawidłowym (wysokim) stopniem fragmentacji DNA mają słabe rokowania już na etapie rozwoju w stadium blastocysty (5-dniowy zarodek). Podane do macicy znacznie gorzej się przyjmują, a uzyskane dzięki nim ciąże częściej mogą kończyć się poronieniami, nieprawidłowościami i zwiększoną podatnością potomstwa na zachorowalność na nowotwory. Podwyższony poziom fragmentacji DNA plemnikowego związany jest m.in. z infekcjami, gorączką, podwyższeniem temperatury w okolicach jąder, paleniem papierosów, nieodpowiednią dietą, używkami, ekspozycją na zanieczyszczenia środowiskowe, jak również z zaawansowanym wiekiem. Leczenie, a dokładniej zminimalizowanie poziomu fragmentacji, zależy od czynnika sprawczego. Jeśli przyczyną uszkodzeń w chromatynie był stres oksydacyjny, zmiana stylu życia oraz zbilansowana dieta mogą przyczynić się do obniżenia stopnia uszkodzenia DNA. Stosowanie antybiotykoterapii w przypadku stanów infekcyjnych również powinno poskutkować obniżeniem poziomu fragmentacji. Zweryfikowanie trafności podjętych czynności należy sprawdzić oceniając jakość materiału genetycznego powtórnie, w odstępie 2-3 miesięcy od pierwszej analizy.

Nieprawidłowe wyniki badania kariotypu lub wysoki poziom fragmentacji DNA plemników mogą wskazywać na zwiększone ryzyko wystąpienia wad genetycznych u płodu. W takich przypadkach lekarz zalecić może wykonanie w ramach programu zapłodnienia pozaustrojowego dodatkowej diagnostyki tzw. badań preimplentacyjnych PGS lub PGD.

By uniknąć wad dziecka – badania genetyczne zarodków

Pacjenci, u których występuje zwiększone ryzyko przekazania choroby genetycznej lub rozwoju wady u dziecka, mogą już znacznie je ograniczyć. Zespół naukowy Kliniki Leczenia Niepłodności INVICTA opracował nową metodę badania materiału genetycznego zarodków – PGS/PGD NGS. Wykorzystuje ona innowacyjną technikę sekwencjonowania DNA następnej generacji, do tej pory stosowaną do analizy próbek dorosłych pacjentów. PGS/PGD NGS to rozwiązanie dla par, które ze względu na obciążenie genetyczne lub dojrzały wiek, obawiają się wystąpienia choroby u przyszłego potomstwa.

Postanowiliśmy wykorzystać najnowsze metody badania genomu do analizy materiału pobieranego z zarodka. Co roku zgłasza się do nas wiele par, których dzieci urodziły się chore lub zmarły zaraz po porodzie z powodu wad genetycznych. Do tej pory wykorzystywaliśmy inne techniki stosowane na świecie, ale żadna nie dawała nam takich możliwości jak PGD NGS – mówi prof. dr hab. n. med. Krzysztof Łukaszuk, szef Klinik Leczenia Niepłodności INVICTA i autor projektu.

Sekwencjonowanie DNA następnej generacji (NGS) to innowacyjne rozwiązanie, które umożliwiło naukowcom dokładne zbadanie ludzkiego genomu. Obecnie stanowi ono metodę referencyjną (potwierdzającą wyniki) dla innych technik badawczych stosowanych w diagnostyce genetycznej, takich jak mikromacierze (wykorzystywane do badania chromosomów) oraz FISH (technologia wykorzystująca mikroskopię fluorescencyjną i stosowana do badania dużych wad genetycznych). NGS jest badaniem niezwykle czułym, pozwalającym na identyfikację najmniejszych nawet zmian.

Opracowane w klinice badania PGS/PGD NGS wykorzystują technologię półprzewodników, w której reakcje chemiczne są bezpośrednio rejestrowane w postaci impulsu elektrycznego, bez dodatkowych etapów. Naukowcy opierają się w niej na odczycie informacji genetycznej, a nie powiązanych ze zmianami markerach czy pośredniczących znacznikach opartych na reakcjach barwnych. Dzięki temu mają pewność wyniku i dostęp do większej ilości danych. Jak dotąd rozwiązanie pomagało w diagnozowaniu dorosłych – naukowcy z Kliniki INVICTA wykorzystują je także do badania DNA embrionów (tzw. diagnostyka preimplantacyjna PGD).

Od 2005 roku, jako prekursor w kraju, realizujemy badania genetyczne zarodków. Przez ten czas gromadziliśmy niezbędne doświadczenie i wiedzę, prowadziliśmy projekty autorskie. Teraz możemy wykorzystać je, by stworzyć coś nowego, jeszcze dokładniejszą metodę o niespotykanych możliwościach. Dla wielu naszych pacjentów diagnostyka zarodków to jedyna szansa na posiadanie zdrowego potomstwa  – podkreśla prof. Łukaszuk.

Specjaliści z INVICTA przez ostatnie 9 lat wykonali ponad 8 tysięcy badań PGD. Obecnie rutynowo realizują diagnostykę PGS NGS w kierunku tzw. aneuploidii, czyli zaburzeń w liczbie chromosomów. Tego typu nieprawidłowości powodują występowanie u płodu groźnych zespołów wad takich jak zespół Downa, Turnera, Edwardsa, Patau czy Klinefeltera. Możliwe jest także jednoczesne przebadanie genów zarodka w kierunku konkretnej choroby jednogenowej (np. mukowiscydozy) czyli diagnostyka PGD NGS.

Wskazania do diagnostyki preimplatacyjnej

  • jest dojrzały wiek kobiety (od 35 roku życia ryzyko wystąpienia wad genetycznych płodu znacznie wzrasta),

  • zdiagnozowane u pary nosicielstwo wad genetycznych,

  • nawracające poronienia,

  • niepłodność o nieznanym tle

  • oraz  nieudane programy in vitro.

Diagnostyka preimplantacyjna stwarza nie tylko szansę na wykrycie nieprawidłowości genetycznych zarodków, ale także – po przebadaniu przyszłych rodziców – wcześniejsze określenie ryzyka problemów.

Naukowcy zapowiadają rewolucję w badaniu przyszłych rodziców. Zarówno kobieta, jak i mężczyzna – mimo dobrego stanu zdrowia – mogą być nosicielami mutacji genetycznych. Przed rozpoczęciem starań o ciążę, w przyszłości badanie NGS pozwoli określić, które z nieprawidłowości DNA, mogą mieć wpływ na ryzyko wystąpienia wady u dziecka danej dwójki ludzi. Na podstawie tych informacji, jeśli zagrożenie chorobą u płodu jest znaczne, lekarze będą mogli przeprowadzić zapłodnienie in vitro z diagnostyką preimplantacyjną i wyeliminować ryzyko. Dla wielu par jest to jedyna szansa, by ich dziecko urodziło się zdrowe.

0
Wykonanych badań PGD przez ostatnie 9 lat
0%
znanych mutacji genetycznych wykrywanych jest w laboratorium INVICTA
0%
par borykających się z trudnościami z poczęciem dziecka ma problemy o podłożu genetycznym

Obecnie badania genetyczne metodą NGS w INVICTA wykonuje się także z materiału z poronienia, by określić dokładną przyczynę jego wystąpienia i zaplanować dalsze działania zaradcze.

Nie tylko niepłodność – badania genetyczne w kierunku predyspozycji do chorób

Choroby układu krążenia i nowotwory to dwie najczęstsze przyczyny śmierci obywateli Europy. U niektórych osób rozwój niekorzystnych zmian jest bardziej prawdopodobny ze względu na uwarunkowania genetyczne. Odpowiednia profilaktyka może znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania i uratować życie. Pierwszym krokiem, by dobrze zaplanować działania, jest wykonanie badań genetycznych.

W kontekście testów DNA słowo „predyspozycja” odnosi się do tzw. chorób uwarunkowanych genetycznie. Na podstawie wyników badania krwi lub śliny szacuje się poziom ryzyka danej choroby zanim faktycznie wystąpi. Posiadanie predyspozycji nie oznacza, że dana jednostka chorobowa na 100% się rozwinie; świadomość zagrożenia może jednak zmotywować pacjenta do częstszej i regularnej kontroli stanu zdrowia.

Każdy z jest czyimś potomkiem, a predyspozycje genetyczne są dziedziczone w linii rodziny. Informacja o przypadłościach zdrowotnych krewnych danej osoby może być przesłanką, by podejrzewać, jakie schorzenia mogą jej dotyczyć w przyszłości. To dlatego podczas konsultacji z genetykiem klinicznym pacjenci muszą przejść długi wywiad i odpowiedzieć na wiele pytań o ich rodzinę.

Stwierdzenie u krewnego 1 lub 2 stopnia zachorowania np. na raka piersi przed 50 rokiem życia lub raka jajnika w dowolnym wieku, stawia pacjenta w grupie zwiększonego ryzyka. Takie osoby zdecydowanie powinny rozważyć wykonanie badania genetycznego – podkreśla dr Karolina Ochman, genetyk kliniczny z Kliniki INVICTA.

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem występującym u kobiet. W Polsce ryzyko zachorowania wynosi ok. 23%. Rak jajnika jest piątym najczęściej występującym nowotworem z ryzykiem zachorowania na poziomie 5%. W 2010 roku zarejestrowano w Polsce 5226 zgonów spowodowanych nowotworem piersi oraz 2547 zgonów spowodowanych rakiem jajnika. Jak podkreślają specjaliści wystąpienie niekorzystnego zapisu (mutacji) w genie BRCA1 podnosi ryzyko rozwoju raka piersi do 50-80% i do około 40% – ryzyko rozwoju raka jajnika.

Warto posiadać informację, który wariant genu posiadamy. Na badanie DNA w szczególności powinny się zdecydować kobiety powyżej 25 roku życia wybierające antykoncepcję hormonalną. U nosicielek mutacji w genie BRCA1 stosowanie jej w tym wieku przez 5 lat zwiększa ryzyko raka piersi nawet o 35%. Badanie genetyczne dostarczy w tym przypadku wiedzy czy antykoncepcja, na którą właśnie się decyduje spowoduje u niej 85-100 % ryzyko wystąpienia raka piersi. – podsumowuje dr Ochman z INVICTA.

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku nowotworów innych narządów wewnętrznych, takich jak: jelito grube, żołądek, nerki, prostata, płuca. Badania genetyczne pozwalają wykryć u pacjenta stan podwyższonego ryzyka zachorowania na te choroby. Dzięki informacjom oraz dalszej stałej kontroli lekarza specjalisty możliwa jest odpowiednia profilaktyka i wczesna diagnoza nowotworu, znacząco zwiększająca szansę wyleczenia.

7 czynników
wpływających
na skuteczność in vitro.
Sprawdź co ma wpływ na powodzenie leczenia
i na co zwrócić uwagę.
Dowiedz się więcej
close-link