Podstawy Diagnostyki Płodności Kobiet

Strona główna/Podstawy Diagnostyki Płodności Kobiet

Trzeci odcinek z cyklu eksperckiego pt.: „Podstawy Diagnostyki Płodności Kobiet” dotyczy oceny płodności kobiet i dalszej diagnostyki. Podstawy diagnostyki płodności kobiet opierają się na ustaleniu przyczyny niepłodności. W tym celu niezbędny jest wywiad lekarski i wykonanie specjalistycznych badań.

Serdecznie zapraszamy do lektury.

Podstawy Diagnostyki Płodności Kobiet

Trudności związane z poczęciem są istotnym i coraz częstszym problemem współczesnego świata. Wbrew powszechnie panującej opinii, od kilkudziesięciu lat występowanie niepłodności utrzymuje się na względnie stałym poziomie[1]. Zmieniły się natomiast metody diagnostyczne oraz styl życia. W dużym stopniu problem niepłodności wynika również z przesunięcia wieku, w którym pary decydują się na potomstwo. Coraz więcej osób najpierw realizuje się zawodowo i odkłada decyzję o założeniu rodziny. Sprzyja temu większa skuteczność antykoncepcji i łatwiejsza dostępność poradnictwa dotyczącego planowania rodziny. Jednak z wiekiem zmniejsza się potencjalna szansa na urodzenie dziecka i w związku z tym zwiększa się odsetek niepłodnych par[2]. O niepłodności mówimy, gdy para po roku regularnego współżycia bez stosowania jakiejkolwiek antykoncepcji nie uzyskała ciąży. Badania pokazały, że po takim czasie około 85% kobiet zachodzi w ciążę. U pozostałych 15% należy rozpocząć diagnostykę w celu określenia przyczyny problemu[3]. Należy zawsze pamiętać o najważniejszej zasadzie postępowania z pacjentami tej grupy. W przypadku niepłodności nie diagnozujemy kobiety czy mężczyzny, lecz parę jako całość.

Najistotniejszym pojedynczym czynnikiem wpływającym na płodność kobiety jest wiek. Dlatego zmiany związane ze starzeniem omawiane są przed innymi przyczynami niepłodności. W organizmie kobiety w miarę upływu lat zachodzą zmiany, które zmniejszają jej szansę na zapłodnienie: spada ilość pęcherzyków jajnikowych – te, które zostają, starzeją się, zwiększa się odsetek aneuploidii, co skutkuje zmniejszeniem szansy na zapłodnienie i wzrostem ryzyka utraty ciąży, obniża się wrażliwość na gonadotropiny. Z wiekiem zmniejsza się również wskaźnik powodzeń technologii wspomaganego rozrodu – ART (Assisted Reproductive Technologies). Liczby uzyskiwanych oocytów i dostępnych embrionów są mniejsze, częstość fragmentacji oraz aneuploidii embrionów jest większa, a wskaźnik implantacji jest mniejszy u starszych kobiet w porównaniu z młodszymi[4].

Przyczyny niepłodności żeńskiej można podzielić na kilka grup:

1. Jajnikowa

Należą tu zaburzenia funkcjonowania jajników, które prowadzą do bardzo nieregularnych owulacji lub też ich zupełnego braku.

W 16-20 tygodniu życia płodowego w jajnikach jest około 6-7 milionów pęcherzyków pierwotnych. Liczba ta w trakcie życia ulega systematycznemu zmniejszaniu. Noworodek posiada ich około 1-2 milionów. W okresie wystąpienia pierwszej miesiączki w jajnikach jest ich około 300 tysięcy, w okresie menopauzy zostaje kilkaset pęcherzyków. Pula pęcherzyków może być drastycznie zmniejszona w wyniku na przykład zabiegów operacyjnych w obrębie jajników czy ich resekcji. Może to skutkować wystąpieniem wcześniejszej menopauzy[5][6]. W przypadku występowania niepłodności o nieznanej przyczynie u kobiety po 30 roku życia zawsze należy rozważyć przedwczesne wygasanie czynności jajników i zmniejszenie liczby pęcherzyków w jajniku. Obserwuje się wtedy skrócenie długości cykli miesiączkowych, spowodowanych krótszą fazą folikularną[7].

Zaburzenia owulacji stanowią do 40% przyczyn niepłodności[8]. Klinicznie manifestują się zaburzeniami rytmu krwawień miesięcznych (oligo/amenorrhea, krwawienia czynnościowe, polimenorrhea). Przyczynami mogą być schorzenia tarczycy, nadmierna masa ciała, nadmierna utrata masy ciała[9], intensywne uprawianie sportu, zespół policystycznych jajników, niewydolność układu podwzgórzowo – przysadkowego, hiperprolaktynemia. W wyjątkowych sytuacjach, nawet w przypadku regularnych miesiączek, może dochodzić do luteinizacji niepękniętego pęcherzyka dominującego – występują regularne cykle miesiączkowe bez owulacji. Ocena owulacji jest jednym z podstawowych badań w leczeniu niepłodności. Obecność jajeczkowania potwierdza się seryjnymi badaniami USG w kolejnych dniach cyklu miesiączkowego, obserwacją wzrostu pęcherzyka dominującego z jednoczesną obserwacją jakości i ilości śluzu szyjkowego. Samodzielna obserwacja występowania cykli owulacyjnych możliwa jest poprzez obserwację śluzu przez pacjentkę, wykonywanie codziennych pomiarów temperatury ciała lub wykonywanie testów owulacyjnych. Obserwacje takie najlepiej jest prowadzić równolegle do badań USG w celu potwierdzenia owulacji. Jednak jedynym pewnym dowodem na wystąpienie owulacji jest ciąża. Po stwierdzeniu zaburzeń konieczne jest rozpoznanie ich przyczyn, wykonanie badań hormonalnych, w określonych sytuacjach wykluczenie np. endometriozy, stanów zapalnych. Po ustaleniu przyczyn braku jajeczkowania można rozpocząć leczenie.

Zaburzenia hormonalne będące powodem niepłodności mogą wiązać się m.in. z przedwczesnym wygasaniem czynności jajników, hiperprolaktynemią, nadmiarem męskich hormonów płciowych, nieprawidłową czynnością tarczycy, nadnerczy, insulinoopornością. Objawy kliniczne związane z tymi dolegliwościami to plamienia przed miesiączką, bolesność piersi, skrócenie cykli miesiączkowych, narastające owłosienie, trądzik, tendencja do nadwagi, obniżenie wagi ciała, ciemne zabarwienie skóry pod pachami, w okolicy krocza i inne.

2. Jajowodowa (40% przyczyn niepłodności[8])

Niepłodność może być spowodowana niedrożnością jajowodów lub zmianami patologicznymi w obrębie miednicy mniejszej. Objawami stanów zapalnych są najczęściej dolegliwości bólowe podbrzusza oraz upławy. Mogą one wystąpić jako powikłanie po leczeniu operacyjnym, szczególnie zapalenia wyrostka robaczkowego czy operacjach ginekologicznych.

Badanie drożności jajowodów nie jest pierwszym badaniem wykonywanym w diagnostyce niepłodności. Powinno być wykonane, jeżeli wskazują na to dane uzyskane z wywiadu lub przed wykonaniem np. inseminacji domacicznej. Ocena drożność jajowodów jest również wskazana po wystąpieniu ciąży pozamacicznej.

3. Maciczna

Do tej grupy należą nieprawidłowości anatomiczne, które mogą upośledzać zachodzenie bądź utrzymanie ciąży. Wymienić tu należy wady wrodzone macicy, polipy endometrium, mięśniaki macicy. W każdym przypadku należy indywidualnie zdecydować czy dana nieprawidłowość wymaga leczenia czy też nie.

4. Szyjkowa

Niepłodność wywołana czynnikiem szyjkowym związana jest z obecnością przeszkody w kanale szyjki macicy. Najczęstszymi przyczynami są przeszkody mechaniczne, zrosty po zabiegach na szyjce, wady anatomiczne, polipy w kanale szyjki macicy.

5. Niepłodność o niewyjaśnionej przyczynie (10% [8])

Rozpoznanie takie stawiamy po potwierdzeniu obecności owulacji, drożności jajowodów i prawidłowości budowy macicy, badaniu nasienia oraz testach na ruchliwość plemników w śluzie szyjkowym. Należy zwrócić szczególną uwagę na ewentualne choroby towarzyszące: np. immunologiczne bądź endokrynologiczne i skierować pacjentkę do właściwego dla danego schorzenia specjalisty.

Rozpoczynając proces diagnostyczny należy uświadomić parze jego celowość. Kiedy już ustalimy co stwarza przeszkodę w poczęciu będziemy w stanie ocenić rokowanie co do możliwości ciąży samoistnej oraz ustalenie najbardziej optymalnego planu postępowania terapeutycznego. Nasze działania powinny dążyć do odpowiedzi na kilka pytań:

  • Czy funkcja jajników jest prawidłowa, jaka jest rezerwa jajnikowa, czy cykle są owulacyjne?
  • Czy jajowody są drożne?
  • Czy budowa macicy jest prawidłowa?
  • Jaka jest realna szansa na ciążę samoistną lub po leczeniu?

Badania, które pomagają w ustaleniu przyczyn niepłodności powinny być rozpoczęte, jeśli po roku regularnego współżycia płciowego bez użycia antykoncepcji kobieta nie zaszła w ciążę. Kobiety powyżej 35 roku życia, powinny zgłosić się do lekarza nawet wcześniej. U kobiet od 35-go roku życia szanse na uzyskanie ciąży maleją w coraz szybszym tempie. Drastyczny spadek płodności następuje w 38 roku życia. Dlatego też opóźnianie rozpoczęcia leczenia przez kobiety w wieku dojrzałym może zmniejszać szanse na poczęcie. Wcześniej do specjalisty powinny się również udać kobiety z zaburzeniami rytmu krwawień o charakterze oligo/amenorrhea, z podejrzeniem lub wywiadem w kierunku patologii macicy, jajowodów, lub endometriozy[10].

Pierwszą wizytę najlepiej wyznaczyć w 1-3 dniu cyklu miesięcznego. Dzięki temu niezwłocznie można rozpocząć diagnostykę. Badanie zazwyczaj rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu. Dobrze zebrany wywiad pomaga odpowiednio ukierunkować postępowanie diagnostyczne. Lekarz powinien uzyskać informacje dotyczące wieku pacjentów, wieku pierwszej miesiączki, rytmu krwawień miesiączkowych i ich zaburzeń, występowania objawów owulacji, bolesnego miesiączkowania, czasu trwania niepłodności, wcześniejszego wywiadu położniczego (poronienia, ciąże ektopowe), przebytych stanów zapalnych przydatków, aktualnych lub przebytych poważnych chorób ogólnoustrojowych (cukrzyca, choroby tarczycy), chorób przenoszonych drogą płciową, operacji (usunięcie wyrostka robaczkowego, zabiegi na jajnikach, macicy), liczby partnerów seksualnych, występowania chorób wrodzonych w rodzinie, stosowania używek i występowania uzależnień, a także stosowania środków antykoncepcyjnych i innych [9][11][12][13]. W czasie pierwszej wizyty należy wykonać pełne badanie ginekologiczne (badanie dwuręczne, USG dopochwowe, cytologia, badanie piersi). Podczas badania przedmiotowego powinno się dodatkowo ocenić masę ciała, konsystencję i wielkość tarczycy, występowanie objawów hiperandrogenizacji. W przypadku partnera należy zebrać wywiad dotyczący problemów ze zstępowaniem jąder, ich stanów zapalnych oraz innych dolegliwości oraz zabiegów w okolicy podbrzusza.

Badania laboratoryjne, gdy są prawidłowo wykonane i zinterpretowane, stanowią bardzo dobre narzędzie diagnostyczne. W 1-3 dniu cyklu powinno się wykonać następujące badania:

  • E2 (estradiol),
  • LH, FSH – bardzo wysoki poziom tych hormonów świadczy o niewydolności jajników. Może on oznaczać przedwczesną menopauzę. W takich przypadkach często poziom estrogenów jest niski. Nieznacznie podwyższony poziom LH lub względny w stosunku do FSH wzrost stężenia LH sugerują zespół policystycznych jajników.
  • Prolaktyna oraz test z metoclopramidem
  • Testosteron
  • Przeciwciała anty TPO SHBG,
  • Inhibina B – produkowana w pęcherzykach jajnikowych substancja selektywnie hamuje sekrecję FSH w przysadce. Z wiekiem, w związku z malejącą ilością pęcherzyków, spada poziom inhibiny. W konsekwencji wzrasta poziom FSH. Badanie to ma na celu ocenę rezerwy jajnikowej[14].
  • AMH – poziom tego hormonu zależy bardziej od wieku reprodukcyjnego niż kalendarzowego i ma związek z wiekiem, w jakim kobieta przestaje miesiączkować. Pozwala na bardziej niezawodne, niż dotychczas stosowane metody, określenie rezerwy jajnikowej i ocenienie, z jaką reakcją należy się liczyć w okresie podawania leków hormonalnych podczas stymulacji hormonalnej przy prowadzeniu terapii IUI, IVF, ICSI. Ponadto AMH umożliwia określenie na podstawie jego stężenia zakończenia okresu reprodukcyjnego u kobiety i tym samym początek rozpoczęcia okresu klimakterium. AMH pozwala od początku postawić właściwą diagnozę i podjąć trafną decyzję dotyczącą leczenia. Badanie to jest wykonywane z surowicy krwi i jest niezależne od dnia cyklu pacjentki. W celu oceny rezerwy jajnikowej od wielu lat wykonuje się oznaczenia stężenia FSH i E2 na początku fazy folikularnej[15].

Dodatkowo w przypadku niepłodności o niewyjaśnionej przyczynie można rozważyć następujące badania:

  • Badania immunologiczne polegające na wykryciu u kobiety przeciwciał antyplemnikowych, które prowadzą do zlepienia plemników, co uniemożliwia zapłodnienie
  • Badania genetyczne
  • Badania bakteriologiczne mające na celu wykrycie i leczenie zaburzeń biocenozy pochwy. Diagnozuje się także zakażenia drobnoustrojami jak: HPV, Chlamydia trachomatis, Ureaplasma urealyticum, Mycoplasma.

Jak wspomniano wcześniej, elementem diagnostyki płodności jest potwierdzenie owulacji. Jedynym pewnym dowodem na jej wystąpienie jest ciąża. Zgodnie ze stanowiskiem ESHRE spośród wszystkich badań hormonalnych tylko oznaczenie progesteronu w środkowej fazie lutealnej wnosi informacje, czy cykl jest owulacyjny. Inne badania takie jak: metody wykrywania piku LH, badania śluzu szyjkowego, pomiary podstawowej temperatury mają niską czułość i specyficzność. Jeżeli pacjentka miesiączkuje regularnie, określa się stężenie progesteronu we krwi w 21 dniu cyklu. Stężenie wyższe od 30 nmol/l świadczy o dokonaniu owulacji w tym cyklu.

Obecność cykli jajeczkowych sugerują:

  • regularne cykle miesięczne w rytmie od 21 do 35 dni
  • występowania obfitego, wodnistego śluzu szyjkowego na 16 – 14 dni przed miesiączką
  • pobolewania w dole brzucha na 16 – 14 dni przed miesiączką
  • dwufazowy zapis krzywej podstawowej temperatury ciała.

Dodatkowych informacji dostarcza badanie ultrasonograficzne, w którym stwierdza się obecność w jajniku rosnącego pęcherzyka, który w okresie okołoowulacyjnym osiąga wymiar od 16 do 22 mm, a także oznaczenie stężenia estradiolu w okresie okołoowulacyjnym (150 – 400pg/ml).

Badaniami o ustalonym znaczeniu w ocenie stanu anatomicznego narządu rodnego kobiety są ultrasonografia, histerosalpingografia, laparoskopia i histeroskopia.

Ultrasonografia – za pomocą tej nieinwazyjnej metody można ocenić endometrium i strukturę jajnika, liczbę pęcherzyków antralnych (pęcherzyków o wymiarach 2-6mm) oraz wzrost pęcherzyka u pacjentek z zaburzeniami owulacji albo kwalifikowanych do leczenia metodami rozrodu wspomaganego.

Histerosalpingografia (HSG) to stosunkowo mało inwazyjne i niedrogie badanie obrazujące jednocześnie macicę i jajowody. Pozwala rozpoznać, czy jajowody są drożne lub czy występują zrosty okołojajowodowe. Jednak nie ukazuje ono bezpośrednio zrostów okołoprzydatkowych czy endometriozy. Polega na podaniu środka kontrastowego do macicy przez jej szyjkę i wykonywaniu zdjęć radiologicznych. HSG dostarcza także informacji o kształcie jamy macicy oraz czy występują zmiany w jej jamie np.: przegroda, mięśniaki, polipy.

W przypadku nieprawidłowego wyniku, przy podejrzeniu zmian jajowodowych w celu weryfikacji, metodą z wyboru jest laparoskopia z podaniem błękitu metylenowego, a przy podejrzeniu zmian wewnątrzmacicznych – histeroskopia. Badanie HSG powinno się wykonywać wyłącznie po uzyskaniu wątpliwego wyniku badania drożności jajowodów metodą ultrasonograficzną. Metoda ultrasonograficzna jest metodą z wyboru, ponieważ jest mniej inwazyjna i nie naraża jajników pacjentki na promieniowanie rentgenowskie.

Laparoskopia to zabieg operacyjny, w trakcie którego możliwa jest ocena drożności jajowodów. Polega na podaniu płynu do jamy macicy i obserwacji jego przemieszczania się do jamy brzusznej. Nie jest to badanie bez wad. Procedura ta jest stosunkowo droga. Istnieje ryzyko powikłań. Nie ma 100% czułości w rozpoznawaniu niedrożności jajowodów.

Laparoskopia powinna być wykonywana u pacjentek z nieprawidłowym wynikiem histerosalpingografii albo nieprawidłowym wynikiem badania klinicznego. Jest również polecana u kobiet, które przeszły stan zapalny przydatków lub leczenie chirurgiczne, np. wycięcie wyrostka, operacje na jajnikach. Badanie to może być pomocne, gdy przyczyna niepłodności jest niejasna. Zabieg ten przeprowadzany jest częściej w celu usunięcia zmian np.: w jajnikach lub z powodu podejrzenia endometriozy. Może być łączony z histeroskopią dla oceny budowy jamy macicy.

Histeroskopia – zabieg endoskopowy mający na celu ocenę budowy jamy macicy; w trakcie zabiegu istnieje możliwość usunięcia zmian występujących w jamie macicy: polipów, mięśniaków, zrostów. Rutynowe wykonywanie histeroskopii u wszystkich niepłodnych pacjentek nie ma uzasadnienia. Badanie to powinno się wykonywać, gdy występują objawy kliniczne lub zmiany stwierdzane w badaniu USG lub HSG.

Reasumując diagnostykę czynnika żeńskiego niepłodności należy rozpocząć od wnikliwego badania przedmiotowego i podmiotowego oraz oceny ultrasonograficznej narządów miednicy mniejszej. Ponadto w 1-3 dniu cyklu należy oznaczyć poziomy estradiolu, LH, FSH, prolaktyny, przeciwciał anty TPO oraz SHBG, inhibiny B oraz AMH. Obecnie nie jest zalecane wykonywanie badania PRL w teście z metoklopramidem. W przypadkach wątpliwych warto zastanowić się nad oceną makroprolaktyny. Jeśli podejrzewamy nieprawidłowości macicy badaniem, które je uwidoczni jest histerosalpingografia lub histeroskopia, natomiast w przypadku podejrzenia niedrożności jajowodów należy wykonać histerosalpingografię. Pozwala ona również na określenie miejsca niedrożności jajowodu. Kończąc należy jeszcze raz podkreślić najważniejszą zasadę w diagnostyce i leczeniu niepłodności – to problem obojga partnerów i tak ją zawsze należy postrzegać.

Autorzy artykułu: M. Kaszuba A. Litwin, dr hab. n. med. K. Łukaszuk, prof GUM-ed

Bibliografia:
1. Leon Speroff, M.D., Marc A. Fritz, MD. Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility, Seventh edition, 1179
2. Menken J, Trussell J, Larsen U, Age and infertility, Science 233:1389, 1986
3. Guttmacher AF, Factors affecting normal expectancy of conception, JAMA 161 855, 1956
4. Leon Speroff, M.D., Marc A. Fritz, MD. Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility, Seventh edition 1186
5. Gougeon A, Echochard R, Thalabard JC, Age-related changes of the population of human ovarian follides: increase in the disappearance rate of
non-growing and early-growing follides in aging women, Biol Reprod 50:653, 1994.
6. Faddy MJ, Gosden RG, Gougeon A, Richardson SJ, Nelson JF, Accelerated disappearance of ovarian follides in mid-life: implications for
forecasting menopause, Hum Reprod 7:1342, 1992.
7. Vollman RF, The menstrual cycle, In: Friedman E, ed. Major Problems inObstetrics and Gynecology, W B. Saunders Co., Philadelphia, 1977
8. HulI MG, Glazener CM, Kelly NJ, Conway Dl, Foster PA, Hinton RA, Coulson C, Lambert PA, Watt EM, Desai KM, Population study of causes,
treatment, and outcome of infertility. Br Med J (Clin Res Ed) 291:1693, 1985
9. Grodstein F, Goldman MB, Cramer DW, Body mass index and ovula-tory infertility, Epidemiologa 5:247, 1994.
10. Leon Speroff, M.D., Marc A. Fritz, MD. Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility, Seventh edition, 1195
11. Juhl M, Nyboe Andersen AM, Gronbaek M, Olsen J, Moderate alcohol consumption and waiting time to pregnancy, Hum Reprod 16:2705,
2001.
12. Klonoff-Cohen H, Lam-Kruglick P, Gonzalez C, Effects of maternal and paternal alcohol consumption on the success rates of in vitro fertilization
and gametę intrafallopian transfer, Fertil Steril 79330, 2003.
13. Stillman RJ, Rosenberg MJ, Sachs BP, Smoking and reproduction, Fertil Steril 46:545. 1986
14. Seifer DB, Gardiner AC, Ferreira KA, Peluso JJ, Apoptosis as a function of ovarian reserve in women jndergoing in vitro fertilization, Fertil Steril
66.593, 1996
15. Visser J, de Jong F, Laven J, Themmen A (2006). „Anti-Müllerian hormone: a new marker for ovarian function”.Reproduction 131 (1): 1–9

[/one_full]

Czy ten artykuł jest przydatny? 553 0

← Powrót
← Powrót do strony głównej