Zespół policystycznych jajników (PCOS) – objawy, leczenie, ciąża

Strona główna/Zespół policystycznych jajników (PCOS) – objawy, leczenie, ciąża

Zespół policystycznych jajników (PCOS) jest jednym z częstszych zaburzeń endokrynologicznych u kobiet w wieku rozrodczym. Większość z nich dowiaduje się, że ma PCOS dopiero wtedy, gdy doświadcza zaburzeń cyklu lub bezskutecznie stara się o dziecko. Jakie są przyczyny tej choroby i czy przekreśla ona szanse na macierzyństwo?

Czym jest PCOS?

Zespół policystycznych jajników (PCOS, ang. polycystic ovary syndrome) jest zaburzeniem hormonalnym, które dotyka ok. 12% młodych kobiet. Po raz pierwszy PCOS zostało opisane w 1935 roku przez dwóch amerykańskich lekarzy: Irvinga F. Steina Sr. i Michaela L. Leventhala (od nazwisk odkrywców choroby, PCOS nazywany jest także zespołem Steina-Leventhala). Zespół policystycznych jajników jest chorobą przewlekłą, której nie można wyleczyć. Jednak dzięki zastosowaniu odpowiednich terapii można złagodzić jej skutki i rozwiązać problemy, które powoduje. Leczenie PCOS podejmuje się zwłaszcza wtedy, gdy pacjentka ma objawy hiperadrogenizmu (nadmierne owłosienie, trądzik) lub stara się o dziecko.

Zespół policystycznych jajników to jednostka chorobowa, w której mieszczą się grupy pacjentek o bardzo różnym zakresie zaburzeń. U niektórych jedynym problemem, wskazującym na PCOS, jest duża liczba i zaburzenia dojrzewania pęcherzyków w jajnikach. Na ogół symptomy wskazujące na chorobę widoczne są w obrazie USG. Nieprawidłowe działanie hormonów uniemożliwia dojrzewanie komórki jajowej i pęknięcie pęcherzyka Graafa. Nie zostaje ona przez to uwolniona do jajowodu (co utrudnia zajście w ciążę), a gromadzące się w jajniku niedojrzałe pęcherzyki tworzą liczne torbiele i cysty. U części pacjentek występują problemy z metabolizmem glukozy i insulinooporność. Niekiedy pojawiają się w gospodarce androgenami, czyli hiperadrogenizm.

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Na PCOS chorują kobiety na całym świecie, bez względu na narodowość, styl życia, czy liczbę przebytych porodów. Należy podkreślić, że zaburzenie to dotyczy nie tylko kwestii reprodukcyjnych, ale też metabolicznych i psychologicznych. Wiele pacjentek dowiaduje się o chorobie dopiero wtedy, gdy bezskutecznie stara się o dziecko. Szacuje się, że zespół policystycznych jajników jest przyczyną ok. 70% problemów z zajściem w ciążę, (wynikających z braku owulacji) oraz aż 85% wczesnych poronień.

Objawy PCOS mogą mieć różne nasilenie i zróżnicowanie w zależności od tego, jaki jest stopień zaburzeń hormonalnych. Wymagają więc dokładnego zdiagnozowania i prawidłowego rozpoznania. Na PCOS mogą chorować nawet dzieci (objawia się to m.in. przedwczesnym dojrzewaniem, czy zaburzeniami miesiączkowania).

Zespół policystycznych jajników objawy:

  • nieregularne miesiączki lub ich całkowity brak (objawy te występują u 90% pacjentek);
  • niepłodność (mówi się o niej gdy w okresie dłuższym niż 12 miesięcy kobieta pomimo regularnego współżycia bez stosowania środków antykoncepcyjnych nie może zajść w ciążę);
  • nadmiar androgenów (hiperandrogenizm) potwierdzony w badaniach laboratoryjnych;
  • wielotorbielowate jajniki w obrazie USG;
  • nadmierne i nieuzasadnione tycie, szczególnie w okolicach talii (otyłość często wiąże się z występowaniem insulinooporności, co wpływa na problemy z masą ciała);
  • poronienia – donoszenie ciąży u kobiet z tym zaburzeniem jest trudne;
  • problemy z cerą (trądzik, tłusta skóra);
  • łysienie androgenowe, które zaczyna się od zakoli i czubka głowy;
  • chroniczny ból w miednicy (spowodowany może być uciskiem w miednicy wywołanym przez powiększone jajniki);
  • wydłużone trwanie PMS (zespołu napięcia przedmiesiączkowego);
  • nadciśnienie;
  • podwyższony poziom cukru;
  • bezdech senny;
  • zaburzenie lękowo-depresyjne.

Wszystkie powyższe objawy mogą mieć różne nasilenie i pojawiać się jednocześnie lub w odstępach czasu. Bezwzględne wskazanie do natychmiastowej konsultacji z lekarzem stanowią problemy z płodnością, nieregularne miesiączki i nadmierne owłosienie.

Jakie są przyczyny?

Naukowcy nie są w stanie określić jednoznacznie przyczyny występowania zespołu policystycznych jajników. Wskazuje się jednak na pewne uwarunkowania genetyczne, hormonalne i środowiskowe. U chorych kobiet dochodzi do nadmiernego wydzielania hormonów męskich (androgenów), które zaburzają owulację. Rośnie także stężenie hormonu luteinizującego (LH) i spada poziom hormonu folikulotropowego (FHS). Zaburzone zostaje przez to wzrastanie i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych, które zamieniają się w torbiele i cysty (stąd nazwa wielotorbielowatość lub zespół policystycznych jajników).

Innym, często wymienianym czynnikiem ryzyka jest insulinooporność i związana z nią hiperinsulinemia. Insulina jest hormonem wytwarzanym przez komórki β wysp Langerhansa w trzustce, który reguluje poziom glukozy we krwi. Brak lub niedobór insuliny powoduje wzrost poziomu cukru we krwi, co z czasem może doprowadzić do rozwoju cukrzycy typu II (szacuje się, że na całym świecie chorować może na nią ok. 400 milionów osób). U kobiet z PCOS, u których występuje insulinooporność, zwiększa się ryzyko wystąpienia powikłań takich jak miażdżyca, czy choroba wieńcowa.

Diagnoza PCOS

Zespół policystycznych jajników rozpoznaje się na podstawie kryteriów opracowanych przez The Androgen Excess and PCOS Society (AES) lub kryteriów rotterdamskich. Według kryteriów AES, u dorosłej kobiety z PCOS wystąpić muszą wszystkie poniższe objawy:

  • dysfunkcja jajników (oligoowulacja lub brak owulacji i/lub obecność policystycznych jajników w USG);
  • hiperandrogenizm (hirsutyzm i/lub hiperandrogenemia);
  • wykluczone muszą zostać inne choroby endokrynne, które dają podobne objawy (tj. nieklasycznych postaci wrodzonego przerostu nadnerczy: guzów wydzielających androgeny, zaburzeń funkcji tarczycy, zespołu oporności insulinowej, zespołu Cushinga, hiperprolaktynemii i zaburzeń funkcji tarczycy).

Natomiast według kryteriów rotterdamskich, aby rozpoznać zespół policystycznych jajników u dorosłych kobiet, należy stwierdzić obecność dwóch z trzech objawów, do których zalicza się:

  • obecność policystycznych jajników w badaniu USG;
  • biochemiczne lub/i kliniczne oznaki hiperandrogenizmu;
  • całkowity brak lub rzadsze występowanie owulacji.

Nieco inaczej kryteria te wyglądają w przypadku diagnozowania PCOS u nastolatek. Stwierdza się u nich hiperandrogenizm i zaburzenia menstruacyjne. Kryterium diagnostycznym do rozpoznania tej choroby u młodszych kobiet nie jest już natomiast obraz jajników policystycznych (dotyczy to również pacjentek z rzadkimi owulacjami-brakiem owulacji i hiperandrogenizmem).

Jak przebiega leczenie PCOS?

Leczenie PCOS jest trudne, kiedyś lekarze usuwali jajnik lub jego część, aby ograniczyć produkcję androgenów i ułatwić mechanicznie owulację. Obecnie jednak walczy się głównie ze skutkami choroby. Postępowanie terapeutyczne w przypadku PCOS powinno być wielodyscyplinarne, co oznacza, że opiekę nad pacjentką powinien sprawować nie tylko endokrynolog i ginekolog, ale również internista oraz psycholog. Kluczową rolę w leczeniu PCOS odgrywa diagnostyka i prawidłowe rozpoznanie zaburzeń związanych z chorobą (konieczne jest również wykluczenie innych schorzeń). Wiąże się to z wykonaniem badań hormonalnych i przezpochwowego badania USG.

Ważne jest, aby terapia była dopasowana do aktualnych potrzeb pacjentki i uwzględniała jej ogólny stan zdrowia. Tak więc, inaczej powinno być prowadzone leczenie u kobiet, które starają się o dziecko, w inny sposób zaś u pacjentek, którym zależy na pozbyciu się dolegliwości związanych z zaburzeniami metabolicznymi i hormonalnymi oraz uregulowaniu miesiączki. W przypadku zaburzeń cyklu menstruacyjnego i hiperandrogenizmu, typowym postępowaniem jest stosowanie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej lub tabletek działających antyandrogennie.

U niepłodnych kobiet z zespołem policystycznych jajników i brakiem owulacji lekarz zalecić może terapię preparatami indukującymi owulację. Natomiast przy współistniejących zaburzeniach metabolicznych (w tym insulinooporności) zasadnym może okazać się włączenie do terapii metforminy, która jest lekiem hipoglikemizującym (czyli obniżającym poziom cukru we krwi). Preparaty, które zawierają metforminę, hamują wchłanianie glukozy i zwiększają wrażliwość tkanek na działanie insuliny, dzięki czemu ułatwiają spalanie tkanki tłuszczowej zachowanie prawidłowej wagi. Niezwykle ważne w leczeniu PCOS jest także wdrożenie przez pacjentkę zasad zdrowego stylu życia, obejmujących zbilansowaną dietę i regularną aktywność fizyczną (pozwoli to osiągnąć i utrzymać prawidłową wagę oraz zoptymalizować wyniki hormonalne).

Metody leczenia PCOS

Zróżnicowane objawy i różny przebieg zespołu policystycznych jajników sprawiają, że nie ma jednej, idealnej metody leczenia tego schorzenia. Terapia powinna więc zawsze przebiegać wielokierunkowo, przy uwzględnieniu wszystkich aspektów choroby (takich jak: nadmiar androgenów, insulinooporność, hirsutyzm, czy otyłość). PCOS jest chorobą nieuleczalną. Wprawdzie odnotowane są przypadki samoistnego wznowienia cykli menstruacyjnych, jednak u większości chorych, objawy postępują do czasu zakończenia przekwitania.

Leczenie PCOS polega na łagodzeniu objawów i zapobieganiu powikłaniom. Dobór najlepszej metody leczenia choroby zależy od rodzaju i nasilenia objawów oraz tego, czy kobieta stara się o dziecko. Oto metody leczenia stosowane w przypadku zespołu policystycznych jajników:

  • leki o działaniu antyandrogennym – stosuje się je w przypadku uporczywego trądziku, hirsutyzmu lub łysienia;
  • doustna antykoncepcja estrogenowo-gestagenowa stosowana w sytuacji, gdy pacjentka nie planuje ciąży, a jedynie chce unormować swój cykl i mieć regularne miesiączki;
  • stymulacja owulacji jest metodą stosowaną u kobiet z PCOS, które pragną zostać mamami, a mają problem z zajściem w ciążę (niepłodnych jest ok. 50% chorujących kobiet);
  • in vitro (zapłodnienie pozaustrojowe), jest najskuteczniejszą metodą leczenia niepłodności z towarzyszącym PCOS w przeliczeniu na jeden cykl terapeutyczny. Zapłodnienie pozaustrojowe stosuje się po ew. wcześniejszym leczeniu innymi metodami, a także gdy chorobie towarzyszą inne czynniki zmniejszające szanse na ciążę (takie jak: endometrioza, niedrożne jajowody, czy nieprawidłowe parametry nasienia);
  • kauteryzacja jajników wykonywana metodą laparoskopową jest jedną z form postępowania terapeutycznego w przypadku pacjentek cierpiących na PCOS. Polega ona na usunięciu nieprawidłowych torbieli w jajnikach za pomocą elektrokoagulacji. Kauteryzacja nie wymaga otwarcia jamy brzusznej, dzięki czemu, ryzyko wystąpienia blizn jest znacznie ograniczone. Co ważne, metoda ta obarczona dużym ryzykiem powikłań dla płodności pacjentki (obniżenie rezerwy jajnikowej);
  • zmiana stylu życia, czyli odpowiednia dieta i aktywność fizyczna. Kobietom z PCOS powinny m.in. ograniczyć węglowodany oraz spożywać większe ilości warzyw oraz owoców. Natomiast dzięki aktywności fizycznej, nie tylko zmniejsza się masa ciała, ale dochodzi również do uregulowania miesiączki i owulacji.

Zespół policystycznych jajników a ciąża

Zespół policystycznych jajników jest jedną z najczęstszych przyczyn niepłodności występującą u kobiet starających się o dziecko. Jednym z charakterystycznych symptomów PCOS są zaburzenia owulacji lub jej całkowity brak, który utrudnia zajście w ciążę. Choroba jednak w żadnym wypadku nie przekreśla szans na macierzyństwo. Warto jednak pamiętać o tym, że wczesna diagnoza i spersonalizowane leczenie mają ogromny wpływ na szanse na poczęcie potomstwa. Ważne jest także to, aby pacjentka, u której zdiagnozowano zespół policystycznych jajników znajdowała się pod stałą opieką swojego lekarza ginekologa, który będzie kierował leczeniem.

Większość pacjentek z PCOS bardzo dobrze rokuje pod względem płodności. U części z nich udaje się uzyskać ciążę naturalnie, u innych natomiast wystarczy zastosować specjalną stymulację. U wielu z nich nie ma żadnej potrzeby wprowadzania działań inwazyjnych lub też stosowania zaawansowanych technologii. W przypadkach kobiet z PCOS często dobre efekty przynosi leczenie farmakologiczne i redukcja masy ciała (o 5-10%).

Zespół policystycznych jajników a in vitro

Patrząc z perspektywy efektu zabiegu zapłodnienia in vitro, pacjentki z zespołem policystycznych jajników mogą mieć przeciętnie gorszej jakości komórki jajowe. Związane jest to z wcześniejszym nieprawidłowym rozwojem komórek i ich zaleganiem w jajnikach, które później podlegają stymulacji. Z tego powodu w leczeniu stosuje się m.in. dodatkowe protokoły stymulacji (stymulacja po stymulacji i wielokrotne pobrania komórek), co pozwala zwiększyć szanse na uzyskanie lepszej jakości gamet i zarodków. Część tych pacjentek bardzo słabo lub bardzo silnie reaguje na stymulację. Dlatego są to pacjentki podwyższonego ryzyka wystąpienia hiperstymulacji, co za tym idzie, wymagają bardzo indywidualnego podejścia związanego ze stymulacją, a nawet czasami zmiany standardowego postępowania z pacjentką niepłodną.

Technika stymulacji powinna być zindywidualizowana i dlatego dokładnie sprawdzana jest rezerwa jajnikowa – bierze się pod uwagę poziom hormonu AMH oraz bieżącą liczbę pęcherzyków antralnych. Intensywnie nadzorowana jest reakcja na stymulację. Celem zindywidualizowanej stymulacji w przypadku zapłodnienia pozaustrojowego jest uzyskanie między 7 a 12 dojrzałych komórek jajowych. Możliwy jest wpływ na ograniczenie liczby pęcherzyków poprzez zastosowanie pewnej sekwencji gonadotropin, która umożliwi ich wzrost przez pewien okres czasu a następnie prowadzi do atrezji większości z nich i uzyskuje się niewielką liczbę dojrzałych komórek jajowych.

PCOS i rokowania

Większość pacjentek z zespołem policystycznych jajników rokuje bardzo dobrze pod względem płodności, u części z nich udaje się uzyskać ciążę naturalnie, a u innych wystarczy zastosować specjalną stymulację. U pacjentek z PCOS dużą rolę odgrywa rezerwa jajnikowa i wiek. Wraz z upływem lat nadmiar komórek jajowych się zużywa i w okolicy 38-40 lat cykle stają się normalne. Można więc wnioskować, że pacjentki chore na zespół policystycznych jajników są dość często dłużej płodne niż przeciętna kobieta. Nie ma więc potrzeby wprowadzać działań inwazyjnych lub też zastosowanie zaawansowanych technologii.

Niestety, niektóre z pacjentek ze zdiagnozowanym zespołem PCOS mają na tyle zaburzone cykle, że w sposób bezpieczny trudno jest uzyskać farmakologicznie pojedynczą owulację. Te pacjentki tworzą grupę wymagającą zastosowania zapłodnienia pozaustrojowego.

Dlaczego trzeba leczyć PCOS?

Lekarze oceniają, że u niemal 40% chorych kobiet, zespół policystycznych jajników jest powodem niepłodności. Jednak niemożność zajścia w ciążę to nie jedyny problem, z którym często zmagają się kobiety z PCOS i otyłością. W większym stopniu bowiem niż osoby zdrowe narażone są one również na wystąpienie nadciśnienia tętniczego, chorób serca, udaru, czy cukrzycy typu II, otyłości czy dyslipidemii (choroby powodującej zaburzenia gospodarki lipidowej).

Tak ważne jest zatem, aby osoby chorujące na zespół policystycznych jajników były pod stałą opieką endokrynologa i ginekologa nawet wtedy, gdy nie planują powiększenia rodziny. Nieleczone PCOS może z czasem prowadzić do takich powikłań, jak: obturacyjny bezdech senny, miażdżyca, zawał serca, czy rak endometrialny (rak wyścieliska macicy).

Zespół policystycznych jajników nie jest wyrokiem, ponieważ większość kobiet z PCOS rokuje bardzo dobrze pod względem płodności. Ważne jest jednak, aby w przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów, jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

Czy ten artykuł jest przydatny? 3 0

← Powrót
← Powrót do strony głównej